احيانا از اين رخصتها بهره جست ، در آن چندان مبالغه نكند كه به جفا منجر شود . زيرا ترك مأمور به ، نزد اهل سلوك ، گناه و جفاست ؛ اگرچه رخصت در ترك آن باشد . چنان‌كه در حديث قدسى آمده است : « من احدث و لم يتوضّأ فقد جفانى ، و من توضّأ و لم يصلّ ركعتين فقد جفانى » « 1 » هركه محدث شود و وضو نسازد ، به من جفا كرده است ؛ و هركه وضو بسازد و دو ركعت نماز نخواند به من جفا كرده است . و پرواضح است كه اين كار ، در حق مردم عادى ، جفا و گناه محسوب نمىشود . ] و امر و نهى الهى را در معرض تشديدهاى بيش از حدّ قرار ندهد ؛ [ يعنى در تعظيم آن چندان افراط نكند كه از حدّ بگذرد ، و خود را در سختى و مشقت بيش از اندازه قرار ندهد ، كه اين در واقع عدم محافظت بر حدّ حكم است ، و تجاوز و تعدى از آن محسوب مىشود ، زيرا خداوند احكام را تشريع نكرده است كه انسان در تعب و سختى بيش از حدّ گرفتار آيد ، چنان‌كه مىفرمايد : « لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها » « 2 » خداوند هيچ‌كس را بيش از حدّ توان و وسع او مكلف نساخته است . و در حديث نبوى صلّى اللّه عليه و إله و سلم نيز آمده است : « بعثت بالحنيفية السمحة السهلة » من براى ابلاغ دينى آسان و سهل مبعوث شده‌ام . پس همان گونه كه تفريط ، جفاست افراط نيز غلوّ باطل است . رحمت خداوند وسيع و گسترده است و اقتضاى يسر و گشايش دارد ، چنان‌كه خود مىفرمايد : « يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ . » « 3 » خداوند راحتى شما را مىخواهد نه زحمت شما را . ] و امر و نهى را بر علّتى كه موجب وهن و سستى انقياد [ در برابر احكام الهى شود ] حمل نكند . [ يعنى احكام الهى را تعليل به علل نكند ، كه اين موجب وهن انقياد مىشود . مثل كسى كه مىگويد : خداوند وضو را براى نظافت واجب كرد ، و شراب

--> ( 1 ) - ر . ك : وسائل الشيعه ، كتاب الطهارة ، باب 11 ، ج 1 ، ص 382 ؛ به نقل از ارشاد القلوب ديلمى . در دنبالهء اين حديث آمده است : « و من أحدث و توضّأ و صلّى ركعتين و دعانى و لم أجبه فيما سألنى من امر دينه و دنياه ، فقد جفوته - و لست بربّ جاف . » ( 2 ) - 5 / 77 . ( 3 ) - 2 / 185 .